Mapa web
Youtube
UNED

Varios historiadores españois analizaron na UNED parte do moito  que queda por decir sobre a Guerra Civil

30 de marzo de 2019

O congreso celebrouse no Centro Asociado de Zamora e contou coa presenza de dous historiadores e profesores do Centro ourensán

OURENSE, 30 de marzo de 2019.-No centro Asociado da UNED en Zamora celebrouse o congreso Queda moito por dicir sobre a Guerra Civil, no que participaron profesores ourensáns da UNED. Alí díxose que durante os corenta anos de ditadura a primacía na produción historiográfica sobre a Guerra Civil quedou en mans estranxeiras (Brenan, Carr, Thomas, Preston…). E a expansión do coñecemento historiográfico chegada a partir da Transición explícase polo menos por tres vectores: o acceso aos arquivos, a aplicación de novos enfoques heurísticos e metodolóxicos e a especialización (Ángel Viñas). A efemérides do fin da guerra hai 80 anos é unha oportunidade de comprobar o pouco que aínda se segue sabendo para continuar na tarefa da construción do pasado. A República, vítima ou culpable? Eduardo González Calleja, da Universidade Carlos III de Madrid, falou da República, vítima ou responsable da Guerra Civil? Con frecuencia, sinalou, “os historiadores ofrecemos unha visión nesgada e maniquea da violencia política producida durante a República. A imaxe que prevaleceu é a das violencias desbocadas da primavera de 1936, que algúns autores transformaron en elemento explicativo determinante, precipitante ou xustificativo da guerra civil”. Segundo Calleja, sería esta unha violencia político-ideolóxica, “ polarizada ao redor das antinomias fascismo/ antifascismo ou revolución/ contrarrevolución, pero abocada se non hai máis remedio á conquista do Estado, como un `ensaio xeral con case todo´ do inminente conflito fratricida”. Segundo este investigador, dita visión resulta hoxe claramente insustentable. “A violencia non naceu na etapa da Fronte Popular, nin este foi o responsable único ou último dos graves conflitos que trataron de resolverse mediante un golpe de estado, e tras o fracaso deste, nunha contenda civil. A violencia manifestouse ao longo de todo o período republicano desde moi diversas liñas de fractura —non só, nin fundamentalmente, de orde política—, e actuou como un enérxico corrosivo de todo tipo de consensos internos entre grupos sociais, comunidades, formacións políticas e sindicais, corporacións ou institucións estatais e paraestatales”, sinalou Calleja. Esta violencia polifacética manifestouse especialmente no ámbito local, “que foi o escenario onde se dirimiu o cambio de réxime na primavera de 1931, onde máis incidencias tiveron as reformas e as contrarreformas impulsadas polos distintos gobernos, onde se librou con máis tenacidade a loita polo poder, tanto real como simbólico, e onde o Estado republicano evidenciou con máis claridade a súa ineptitude para facer fronte a esa dispersión e erosión da autoridade que foron causa da súa crise e derrube”.

 Orixes agrarias dunha guerra

 Ricardo Robledo, da Universidade de Salamanca e a Pompeu Fabra, falou sobre as orixes agrarias da Guerra Civil. Sinalou que a loita pola democracia é paralela á loita polo dominio da terra, como escribiu José Cascón en 1930, que foi o enxeñeiro mirobrigense que mellor soubo axuntar técnica e sociedade na cuestión agraria. En xuño de 1936, coa reforma agraria realmente en marcha, o ministro de Agricultura Ruiz Funes pronunciou un discurso no que, entre outras cousas, afirmou: “a definitiva consolidación en España dunha República democrática é a obra fundamental da Reforma Agraria”. No intervalo deses seis anos, que vai da República como esperanza á República ameazada, por un golpe militar do que había indicios hai tempo, ten lugar o principal, se non o único, período da historia contemporánea no que se tentou a democratización económica e social do campo, con todas as reservas que poñamos ao termo de democracia nos anos 30. Cando fai corenta anos restaurouse a democracia, xa non había campesiños, ou, para ser exactos, a cuestión agraria tiña outras variantes que non sempre souberon captar os partidos de esquerda. A estreita relación entre política distributiva e democracia é unha hipótese ben contrastada desde A. Smith (“alí onde hai grandes propiedades, hai grandes desigualdades. Por un home moi rico debe haber, polo menos, cincocentos pobres…”)- aos teóricos do desenvolvemento que han correlacionado positivamente desigualdade e decrecemento económico. Robledo engadiu que é un lugar común incluír a cuestión agraria nos antecedentes da guerra civil, sobre todo se lla reduce tendenciosamente á «anarquía» que reinaba nos campos desde a chegada da República e moi especialmente nos meses da Fronte Popular. A diferenza das ocupacións de fábricas que se desenvolveron noutros países, as invasións de leiras adoitan percibirse, quizais, cun maior grao de fractura social e de violencia simbólica. Se prescindimos da coartada que ofrece esta visión máis ou menos catastrofista para a historia conservadora, resulta improcedente relacionar causalmente conflitividade social agraria e guerra civil, non só pola falacia do post hoc ergo propter hoc que hai dous séculos e medio criticou David Hume, senón pola súa correlación cunha guerra que foi máis ben froito dunha persistente conspiración que derivou nun frustrado golpe militar. A desproporción salta á vista moito máis se reparamos en que a reforma agraria, en canto repartición de terras, non tivo relevancia ata marzo de 1936. Non deixaría de ser unha imputación paradoxal facer responsable do estalido da guerra civil á reforma agraria republicana se se acepta ao mesmo tempo que foi un fracaso e defraudou expectativas de obreiros e campesiños. O tema da reforma agraria, segundo este profesor, foi suscitando unha atención crecente. Polo menos contabilízanse 130 referencias no últimos vinte anos (Robledo, 2017) Pasouse do fin das grandes certezas á procura dalgunhas certidumbres e hipóteses máis convincentes. A tese tradicional sobre a conflitividade agraria, cualificada de máis ou menos materialista, ten o contrapunto da visión panglossiana de Díaz do Moral sobre os cambios do primeiro terzo do século XX que goza de certa audiencia. A fortaleza e debilidades da obra de Malefakis, a piques de cumprir o medio século, convértese en referencia obrigada. Todo iso, conscientes dos nosos límites e sen “ansiedade cartesiana”.

 O que aprendemos

 Outro profesor, Francisco Alía Miranda, da Universidade de Castilla La Mancha, referiuse ao que aprendemos sobre o éxito e o fracaso da conspiración militar. Tradicionalmente, dixo, “a historiografía viu a conspiración da primavera de 1936 como improvisada, mal planificada e peor executada. Algúns autores ( Payne, 2006 e 2016; Planchón, 2018) falan dun pronunciamento decimonónico, con sublevacións graduadas e revoltas mal conectadas e, nalgúns lugares, como Madrid e Valencia, convertido nun auténtico cuartelazo”. Fronte a estas versións tradicionais cada vez parécelle máis segura a dedicada planificación executada polo director da conspiración, xeral Emilio Mola. O golpe militar de xullo de 1936 tivo unha estratexia moi diferente a levantamentos anteriores para evitar o fracaso destes. “Hai que lembrar as sublevacións de 1929, 1930 e 1932, cando todas as forzas comprometidas tiñan orde de actuar o mesmo día e á mesma hora. Mesmo para evitar desafecciones de última hora, esixiu o compromiso por escrito de moitos conspiradores”, manifestou. Agora non se prevía a sublevación das guarnicións comprometidas nun día e hora concretas, senón que Mola deu liberdade a cada praza para que buscase o momento máis oportuno. O triunfo graduado das guarnicións provocou un efecto dominou e imparable, en gran parte, para o Goberno. Tamén o xeneral Mola ideou un sistema de compensación para facer da sublevación un movemento xeral, que percorrese todas as provincias, sen excepción. Tal como expuxo Alía, alí onde non había forzas militares ou onde estas non terminaban de comprometerse, Mola convidou a Garda Civil ou a civís, falanxistas principalmente, a protagonizar a sublevación. “O plan estratéxico de Mola, por tanto, non foi nin moito menos improvisado, senón meditado en función das experiencias pasadas, das circunstancias do momento e das limitacións dos medios de comunicación e de transporte”, relatou. De igual modo destacou que os historiadores aprenderon nos últimos anos que as causas da conspiración e sublevación non poden apuntar exclusivamente ao período da Segunda República, nin ao seu fracaso, nin á conflitividade social, nin ao goberno da Fronte Popular, nin á configuración dunha revolución comunista en España, nin ao asasinato de Calvo Sotelo, aínda que moitas delas sexan sostidas en libros recentes, como o de Miguel Planchón (2018). “Ademais, coñecemos con máis detalles a implicación do xeneral Francisco Franco na conspiración ( Viñas, 2011 e 2018), a pesar dos moitos autores que aínda hoxe tentan exculparlle do seu compromiso, mentres outros lle queren dar todos os méritos da mesma”.

Estratexias militares

Juan Carlos Losada Malvárez, interveu no congreso para referirse aos momentos decisivos da guerra. Valoración das estratexias militares. Expuxo a dificultade en separar momentos militares e políticos e a división interna republicana como un dos factores decisivos. Falou de onde triunfou e onde fracasou a sublevación así como a importancia do factor azar e do factor humano, as indecisións e a historia local como tema a explorar. Outros momentos decisivos da guerra foron os seguintes: O paso do Estreito, a liberación de Toledo e o fracaso sobre Madrid; Unha guerra duradeira, Maio do 1937, a chegada de Negrín ao poder; a toma do Norte, a sorte está botada e a batalla do Ebro, ademais da traizón de Casado. afundimento no canto de retirada, consecuencias a curto e a longo prazo. En canto a estratexias, Malvárez destacou a simultaneidade: última guerra colonial preindustrial e primeira guerra moderna e total onde non hai retagardas. A experimentación da II G.M. (tanques, aviación, propaganda…); improvisación, división e desorganización, fronte a unidade de mando e disciplina. Predominio de obxectivos políticos no bando franquista. A vitoria baseada na acumulación de medios e no desprezo das baixas.

Na retagarda

Carlos Piriz González e Juan Andrés Branco Rodríguez, da Universidade de Salamanca, trataron achega do papel da retagarda: mobilización, espionaxe e quinta columna. Analizaron neste relatorio algúns aspectos da implicación da retagarda na guerra, comezando pola incorporación de decenas de miles de civís voluntarios ao esforzo militar de ambos os bandos nos primeiros meses do conflito. “O fenómeno miliciano constitúe un dos máis importantes feitos que configuran as peculiaridades da guerra civil española de 1936. Unha masa de xentes de case todas as condicións, e case todas as idades tamén, acudiu a compoñer certas unidades armadas que se constituíron para defender a República ou para pretender destruíla. Desta forma, a guerra civil española, aínda que promovida, sen dúbida, por unha banda do Exército, tivo un significativo compoñente de voluntariado nas filas dos combatentes. Especialmente no primeiros momento”, indicaron os relatores. O fenómeno en cuestión reflicte a realidade de que a guerra española tivo como compoñente determinante no seu desenvolvimiento inmediato, e como un dos factores máis determinantes tamén das transformacións que en ambos os bandos producíronse ata ben avanzado o conflito, un forte substrato de enfrontamento social que se materializa na presenza dun elevado número de combatentes voluntarios nas filas das forzas armadas. É dicir, a mobilización social extraordinaria que supón a guerra reflíctese na amplitude de formación de milicias en ambos os bandos. Pero sendo importante, o impulso voluntario reduciuse moi pronto e houbo que recorrer á mobilización forzosa, aspecto ao que se prestou atención máis recentemente. No seu conxunto a guerra librouse fundamentalmente con tropas recrutadas á forza e baixo estrita vixilancia disciplinaria que se aplica, segundo os bandos, con algunhas diferenzas. En ambos os bandos o recrutamento foi obrigado e en ambos se recorreu a distintas estratexias para impulsar a moral de combate. Sen esquecer as preocupacións reais duns soldados máis pendentes dos riscos que corrían e as condicións de vida que lles afectaban que dan lugar a que a deserción e o automutilamento para evitar a recruta sexan actuacións máis frecuentes do que se creu. Este relatorio versou, tamén, sobre o nacemento e as consecuencias da irrupción do quintacolumnismo no conflito. A Quinta Columna, aparecida como concepto os primeiros días de outubro de 1936, significou un revulsivo a nivel informativo desde entón para a contraespionaxe leal. A dinámica de guerra civil, coa consolidación de frontes e retagardas, permitiu que os medios propagandísticos republicanos encarganse de visibilizar o problema, o que fomentou o desenvolvemento dun ambiente alarmista propio dunha psicose colectiva. En consecuencia, ademais, pronto o concepto foi manexado a modo de chibo expiatorio, o que xerou a mobilización social e bélica para exterminala. E dous foron as respostas dadas neste sentido: por unha banda, a das organizacións políticas e sindicais da Fronte Popular e, por outro, a das autoridades e medios gubernativos. “Aínda que na retagarda republicana o fenómeno da Quinta Columna fose visto como un mito, aínda con certo pouso de veracidade, era, sen dúbida, unha realidade. Tratábase dun fenómeno ata entón non coñecido baseado na guerra irregular desenvolto por organizacións clandestinas dedicadas á espionaxe, a sabotaxe e o derrotismo. Estendíase entre os maiores e máis destacados núcleos urbanos leais (Barcelona, Madrid, Valencia e Almería-Cartaxena)”. Deles, sinalaron os relatores, pola súa transcendencia, “destacou o caso da capital do país, onde se deron cita numerosos grupos como a rede Fernández Golfín ou a Organización Antonio, ambas as con ramificacións en todas as institucións públicas e militares, de onde extraían datos para os seus cobizados informes. Precisamente grazas a eses documentos, que eran debidamente trasladados á outra retagarda por diversos medios (ligazóns e guías a pé, radiotelegrafía ou valija diplomática), os mandos rebeldes chegaron a anticipar movementos militares dos seus inimigos e, sobre todo, a manipular o final dun conflito —que agora cumpre 80 anos da súa conclusión e do que queda moito por dicir— para o seu favor”.

 A propaganda

 Jesús A. Martínez Martín, da Universidade Complutense de Madrid, referiuse ao papel da propaganda e a propaganda de papel. A prensa e todo tipo de publicacións, en forma de libros, folletos, follas volantes, pasquíns, carteis, postais e papeis foron instrumentos vitais da propaganda e dos discursos elaborados tanto na España en poder da República como no territorio dominado pola sublevación. “Foron unha arma ideolóxica de primeira magnitude ao servizo do conflito para configurar unha guerra de propaganda como un elemento fundamental da guerra mesma”. Martín explicou que o obxectivo do seu intervenció era non tanto a análise dos contidos ideolóxicos da propaganda, con todas as súas dimensións terminolóxicas e conceptuais, como o estudo dos medios impresos e as condicións de produción e distribución nas que se desenvolveron. Así se referiu ás transformacións editoriais, a natureza da produción e a tipoloxía dunha cultura impresa moi plural que se adaptou ás circunstancias de guerra, coa eclosión das follas volantes, a prensa efémera e a de trincheira, xunto aos órganos de múltiples partidos, organizacións, unidades do exército nos seus máis diversos chanzos, unidades de milicias ou barriadas, establecendo as diferenzas dos medios impresos nos dous territorios e as marxes definidas pola censura de guerra. A dimensión propagandística, indicou o relator, desprázase así cara ao estudo da circulación social dos impresos, dos lectores e das súas prácticas de lectura, en canto aos espazos, os tempos e as formas de relación cos textos. Afectou a todas as frontes e as retagardas, por necesidades e esixencias da axitación e alterou as formas de apropiación dos textos, porque todas as lecturas fixéronse en función do conflito. Unha revolución da lectura a miúdo exercida de forma oral e colectiva e sobre todo cun carácter militante que situou o acto de ler como un instrumento de loita, un xesto supremo de liberación e un horizonte de emancipación.

Un curioso documental italiano

Neste congreso houbo un tempo para falar da ofensiva de Cataluña nas imaxes do CTV coa análise do documental I legionari italiani in Catalogna (1939). Diso encargouse Daniela Aronica, da Universidade de Barcelona. “Hai uns anos, no Bundesarchiv- Filmarchiv de Berlín, rescatei un documental sorprendentemente ignorado ou ben citado na bibliografía secundaria como título alternativo de Volontari. O seu visionado permitiume descartar esa hipótese peregrina, de xeito evidente baseada en meras conxecturas, a pesar de que ambos os mediometrajes resultasen desde facía tempo accesibles aos estudiosos. O filme, producido polo Stato Maggiore do Ministero della Guerra desde a súa sección Ufficio Addestramento – Cinemateca, é o único sobre a guerra civil con esta autoría localizado ata a data. O seu título é I legionari italiani in Catalogna”. Aronica engade que tirando dese fío, “nos meus posteriores rastreos no arquivo do Ministero degli Affari Esteri, descubrín que, nos últimos compases da guerra, creouse unha sección cinematográfica totalmente independente do Nucleo cinematografico in OMS. Ocorreu o mesmo día en que comezou a batalla de Cataluña, e a orde saíu do Ministero della Guerra”. A disputa administrativa que sempre ameazaba o funcionamento do Nucleo cinematografico, por unha banda, e as reforzadas medidas censoras por parte do goberno de Burgos, por outro, “deberon de aconsellar tal iniciativa, que aseguraba un control aínda maior sobre o traballo dos cámaras activos en España, á vez que garantía unha cobertura á altura dunha campaña na que Mussolini planeara envorcarse a fondo e que se auguraba como definitiva”. En I legionari italiani in Catalogna recóllese todo o material que os cámaras daquela sección creada ad hoc rodaron durante a ofensiva, tras pasar naturalmente o filtro da censura. Trátase de imaxes inéditas e de sólida factura, con tomas a miúdo sacadas preto da liña de lume: quen as traballa, ademais de controlar o dispositivo cinematográfico, entende de táctica militar. “Cataluña é representada como un territorio máis a conquistar dentro do deseño imperial de Mussolini. As circunstancias externas explican esta aceleración. Coa caída de Barcelona, a guerra podía darse por concluída. Por iso é polo que se esfumaran por completo as razóns de oportunidade e de prudencia por parte do duce na forma de enxalzar a súa participación na contenda española: unha eufórica voice over, de feito, outórgalles todo o protagonismo aos lexionarios do CTV”, expuxo a relatora. “Finalmente, pola localización da copia e a datación do documental (primavera-verán de 1939), non parece desatinado inferir que Mussolini empregase o filme para alardear de poderío militar ante Hitler. O cal explicaría os 12’ dedicados á parada da vitoria en Barcelona, onde só parecen desfilar italianos”, indicou esta investigadora.Todo iso fai que I legionari italiani in Catalogna sexa un documental en extremo transcendente para entender de que maneira o relato da propaganda fascista en torno ao conflito funcionou así mesmo como un dos instrumentos –e non o de menor calado– cos que Mussolini tentou manter a iniciativa durante e despois da guerra presionando a Franco e impresionando a Hitler. Ou, polo menos, tentándoo.

 Mulleres e guerra

 Desde a Universidade de Málaga, Encarnación Barranquero Texeira referiuse neste congreso da UNED Zamora ao que aprendemos sobre o papel das mulleres na guerra civil e a posguerra. Datos e reflexións dun balance. A historiografía sobre as mulleres e a guerra civil ha mostrado algunhas especificidades, tanto nos focos de atención, nos tempos nos que se abordaron as investigacións ou na metodoloxía. Así mesmo nos colectivos de investigadoras, maiormente o denominado feminismo académico, que impulsou os estudos de xénero, entre os que a Historia das Mulleres foi o máis importante e a guerra un tema preferente. Nos balances historiográficos sobre a materia destacouse o relativo atraso, incluso a invisibilidade das mulleres nas investigacións que se achegaban a aspectos xerais, militares ou políticos, sobre todo nunha primeira época. Se o coñecemento sobre a guerra viuse dificultado por multitude de problemas archivísticos, editoriais ou políticos, un tema particular como este aínda tivo que superar outras trabas documentais ou metodolóxicas e buscar novas claves interpretativas. As primeiras monografías, adoitaban facer algunhas referencias a mulleres destacadas, como Federica Montseny ou Dores Ibárruri, á presenza inaudita de milicianas na fronte e ao contraste dos modelos de muller en ambas as zonas contendentes, pero nas últimas foise superando aquela primeira historia contributiva, máis convencional. “Aínda que non de forma exclusiva (o CIHD e outros), as asociacións de estudos de mulleres, na súa maioría adscritas ás universidades, foron o marco dos principais avances no coñecemento da muller na guerra civil. Aos primeiros traballos sobre as milicianas, as mulleres anarquistas ou o traballo voluntario, que trataban de encher un baleiro case absoluto, foron engadíndose novos temas, como a violencia específica sobre elas no marco das guerras ou a represión, nas súas múltiples facetas. Fronte ao modelo republicano reformista e modernizador que levou á conquista dunha lexislación máis igualitaria, que se viu desenvolta na zona republicana da guerra, o modelo tradicionalista, o plan moralizador franquista, que afectaba rotundamente as mulleres, xeraba un contraste máis profundo que noutros ámbitos e diso deron conta nos últimos anos orixinais formulacións”, sinalou Barranquero. E engadiu que os datos que se van coñecendo tanto no que se refire ao castigo físico: porcentaxe de fusiladas, procesadas nos xuízos militares, presas…, como os relativos ás estratexias de supervivencia na posguerra, castigos por parentesco ou participación en resistencias cotiás, forman parte dos novos focos de atención e a iso contribuíron os fondos dos cárceres de mulleres, os testemuños orais, as memorias escritas, as cartas, fotografías e outros documentos menos clásicos.

O papel da Igrexa

 O profesor da Universidade de Vigo, José Ramón Rodríguez Lago, analizou O papel da Igrexa católica na Guerra Civil. Que sabemos? Que nos queda aínda por saber? “Afortunadamente, máis aló da propaganda da cruzada esgrimida pola ditadura, a memoria do martirio promocionada por unha banda da Igrexa, ou os relatos recorrentes marcados por unha boa dose de anticlericalismo, a produción historiográfica máis recente permitiu profundar no papel xogado pola Igrexa católica na incivil contenda desatada en España entre 1936 e 1939”, puxo de manifesto, para engadir que superar os tópicos establecidos polo paradigma do nacional-catolicismo, que tanto achegou no seu momento, esixiu progresar na análise da diversidade de posicións existentes no seo da Igrexa, desde o punto de vista ideolóxico – tradicionalismo, posibilismo demócrata-cristián, clérico-fascismo -, o institucional – clero diocesano, congregacións relixiosas e organizacións seglares – e o territorial – con Cataluña e País Vasco como factor diferencial máis notable, pero non exclusivo –“. Tamén obrigou a poñer máis atención na importancia das redes transnacionales para a toma de decisións dunha corporación con pretensións globais, desde o Vaticano e Roma a París, Londres, Lisboa, Múnic, Friburgo ou Washington. Segundo Rodríguez Lago, “fronte ás persistentes reticencias mostradas polos arquivos eclesiásticos españois para favorecer un acceso profesional –afastado do trato de favor recorrente – ás valiosas fontes xeradas neste período, os historiadores españois habemos debido acudir a arquivos estranxeiros – tamén en parte eclesiásticos– nos que este proceso de garantía e transparencia máis reconocible. Os arquivos vaticanos, ou os norteamericanos permitiron así abrir novas perspectivas, pero son aínda moitas as incógnitas pendentes por despexar. Sabemos xa algo máis sobre as tentativas de mediación pola paz, pero persisten os claroscuros sobre as relacións tecidas entre as autoridades eclesiásticas e as militares – especialmente coas africanistas – nun período de entreguerras no que este factor derivou en determinante para o futuro dos diversos `nacional-catolicismos´ de Europa e América.

 Violencia fundacional

Gutmaro Gómez Bravo, da Universidade Complutense de Madrid, tratou sobre A violencia fundacional do réxime na guerra civil. A contenda española segue sendo un dos conflitos con maior número de vítimas de violencia política da historia e non pode separarse, de ningún xeito, da ditadura franquista. Un proceso marcado por unha estratexia deseñada e concretada en abril de 1936 que prevía usar a violencia, combinada con outros medios, para asegurar o triunfo dun golpe de estado. “A súa evolución, cambio e progresivo perfeccionamento ao longo da guerra, proceso no que terminou fraguándose o sistema represivo franquista, mostra a fixación dos seus obxectivos, destacando particularmente dous por encima de todos: a implicación social e a súa aparencia de legalidade”, indicou Gómez Bravo. Este autor analizou os principais procedementos represivos despregados polo Exército sublevado pero tamén por organismos civís, desde a Delegación de Orde Pública, os plans de ocupación, o seguimento e os movementos de poboación etc. do novo “Estado Nacional”. “A planificación e a cobertura institucional, algunhas dos seus acenos de identidade máis temperás, administráronse de forma conxunta e coordinada grazas á experiencia dunha guerra de ocupación do territorio e do control da poboación que, ao seu termo, consagrouse por igual á defensa da ditadura e dunha sociedade á súa medida. A paisaxe da represión quedou marcado, desde o principio, por esta capacidade de combinar e regular un alcance masivo e selectivo á vez. O progresivo perfeccionamento do seu aparello, sería, por último, un argumento usado desde entón para prolongar o estado de guerra”, indicou. Represión económica O profesor Xullo Prada Rodríguez, da Universidade de Vigo e da UNED en Ourense, interveu no congreso para contar O que sabemos da represión económica. Un balance. E así comentou que, por diversas razóns, “a represión económica suscitou un menor e máis tardío interese entre a historiografía que outras manifestacións represivas. Entre elas, a súa percepción como un castigo menor fronte ás diferentes vertentes da represión física, o escaso interese dos poderes públicos e as dificultades para levar a cabo políticas de reparación neste ámbito e as maiores dificultades de acceso ás fontes e a súa dispersión”. Con todo, proseguiu Prada, “o longo camiño percorrido pola historiografía especializada na represión económica desde os pioneiros traballos de mediados dos anos oitenta ata as máis recentes investigacións de ámbito autonómico, certifica a vitalidade duns estudos caracterizados pola crecente incorporación de novas temáticas e enfoques que van máis aló da mera cuantificación das sancións para dar paso á análise de novas realidades desde unha óptica cada vez máis social e cultural”. E con iso, asegurou, “cada vez resulta máis evidente que as diferentes modalidades represivas deben ser contempladas como parte dun vasto programa de acción global que foi moito máis alá dunha simple violencia engendradora de relacións de poder, xa que perseguía asegurar a dominación e o sometemento dos individuos para facilitar a asunción, mesmo subconsciente, dos novos códigos e valores inspiradores do novo Estado”. Desde esta perspectiva, o relator manifestou que a represión económica converteuse nun elemento central das políticas de exclusión social da ditadura, iniciadas xa desde a fase do golpe de estado cando os primeiros consellos de guerra sentaron a tese de que quen se opuxo ao pronunciamento eran os únicos culpables dos danos causados pola súa dexeneración en guerra civil. As multas, as requisas, as incautacións de bens e a posterior normativa de responsabilidades civís e políticas contribuirían a asentar aínda máis no imaxinario colectivo a idea da responsabilidade xeral de cuantos identificáronse, dun modo ou outro, con todo o que representara a Segunda República. “Desde este punto de vista, cumpriu á perfección o seu labor dentro do armazón represivo: máis aló da súa utilidade á hora de proporcionar recursos para as frontes bélicas e para o funcionamento da retagarda, acabou por converterse nunha valiosa arma de disuasión e intimidación que inhibía calquera mostra de desafección. Se a súa eficacia foi tan notable debeuse a que non actuou de forma illada, senón que se proxectou sobre un corpo social que xa padecera os efectos combinados da guerra civil, da represión física e dos restantes mecanismos de coerción e de control social empregados polo réxime”, declarou o profesor ourensán.

Castela e León

Enrique Berzal de la Rosa, da Universidade de Valladolid, presentou o relatorio Unha zona non tan azul. Guerra civil e represión en Castela e León. “En 1995, Juan Andrés Branco destacaba a escaseza de traballos sobre a Guerra Civil e a represión en Castela e León. De feito, só resaltaba a existencia dunhas poucas obras sobre o particular, centradas en Soria, León, a montaña palentina e o colectivo docente burgalés, á parte de libros testemuñais e de memorias. Dez anos despois, en vésperas e á calor do 60 aniversario da guerra, algo máis avanzouse neste terreo, especialmente en Zamora, Salamanca e Burgos”, comentou. O maior avance en Castela e León produciuse ao alborear o século XXI, alentado por factores como “a eclosión da memoria” (todo o movemento de recuperación e reivindicación da memoria dos vencidos) ou a incorporación de novas xeracións de investigadores universitarios que entroncaron con catedráticos e profesores que comezaran a promover proxectos, equipos, traballos de investigación, tesinas e tese sobre guerra civil e represión nas diferentes provincias de Castela e León. A eles hai que sumar o labor de docentes e investigadores máis ou menos ligados ás asociacións memorialistas, a creación de Fundacións sindicais que promoven este tipo de traballos e o labor de edición e divulgación que levan a cabo movementos e organizacións que reivindican a tradición histórica republicana. O relator abundou nas características máis relevantes deste tipo de investigacións (o seu alcance prioritariamente local e/ou provincial antes que rexional, a súa inserción en liñas de renovación historiográfica sobre este obxecto de estudo, o emprego de fontes diversificadas, etc.) e tamén no estado da cuestión a día de hoxe en Castela e León: desde o rápido triunfo da sublevación, que para algúns explica que esta rexión revelásese tempranamente como o laboratorio da represión franquista e o xerme do Novo Estado, ata os ritmos da represión e as cifras concretas da mesma, as cales, polos datos coñecidos ata a data, triplican as que no seu día achegaron Salas Larrazábal e Martín Rubio.

Andalucía e Estremadura 

O estudo dunha perspectiva da represión en Andalucía e Estremadura correspondeulle a Francisco Espinosa Maestre, da Universidade de Sevilla. Os oitenta anos transcorridos desde o final da guerra civil e os corenta pasados desde a transición “animan a ver que conseguimos e que queda por facer. A necesidade de saber quen foron as vítimas da represión franquista ha constituído desde sempre unha forza en si mesma. Desde un principio a represión foi obxecto de análise pola súa dimensión, ocultada ata o final pola ditadura. Pero a investigación da represión franquista o é tamén da República, do golpe militar, da guerra, da posguerra e, por encima de todo, do ciclo de violencia aberto en xullo de 1936 e que como tal pode darse por pechado dúas décadas despois”, explicou. “Investigar ese ciclo non foi fácil polos diversos obstáculos de procedencia distinta que se foron presentando ao longo dos anos, desde a Administración aos militares pasando pola propia Universidade e todo iso cos diferentes gobernos mirando para outro lado. De feito, de non existir tantas trabas e cumprir simplemente a lexislación existente, hai xa tempo que este asunto estaría pechado”, lamentou o relator. No contexto da represión, Andalucía e Estremadura representan os casos máis extremos por sufrir directamente o plan inicial dos golpistas de trasladar o Exército de África a Madrid polo suroeste. A investigación destes feitos en ambas as rexións, a pesar do que se avanzou desde a pasada década, non foi fácil e resulta moi representativa de como foi este proceso. “Efectivamente queda moito por facer. O problema radica en saber se se nos deixará facelo. A realidade, cos seus feitos repetidos e @tozudo, non parece que vaia por aí e se algo aprendemos co tempo é que ningunha conquista é definitiva e que todo sempre pode ir a peor. O que hoxe sabemos das vítimas do golpe militar foi extraído nome a nome dunhas institucións e organismos protectores dese legado da ditadura, que non é outro que o seu gran segredo: o custo en vidas da destrución da República e a implantación do fascismo”.

 O papel do historiador

 Matilde Eiroa, da Universidade Carlos III, levou ao congreso da UNED en Zamora o relatorio titulado Do estudo do pasado á transmisión para o futuro: que papel desempeñan os historiadores aos 80 anos da Guerra Civil? No 80 aniversario do final da Guerra Civil española e tras varias décadas de investigación, o panorama historiográfico avanzou moito no coñecemento deste fito da historia contemporánea de España. A publicación de textos de referencia e o traballo intenso desenvolto pola historiografía na súa polifacética ocupación investigadora e docente así o demostran. “Non podemos asumir, con todo, que estea todo dito debido a que non está accesible toda a documentación dos arquivos nacionais e internacionais implicados na guerra, e os interrogantes cambian coas sucesivas xeracións. En calquera caso, todo indica a que se chegou a un estadio no que se considera que se coñece o conxunto de acontecementos bélicos, aínda que queden aspectos por determinar. Parece difícil que apareza unha documentación que anule todo o investigado ata o momento aínda que é previsible que o matice ou que alume novas perspectivas de análises no armazón do conflito”, dixo esta investigadora. Por iso propúxose como obxectivo expor algunhas cuestións sobre novos enfoques, “as canles de transmisión do coñecemento alleos á historiografía, así como o papel que desempeñan os historiadores na actualidade. Preguntámonos que responsabilidades contraéronse na transmisión desta historia, como debe ser a súa difusión nunha sociedade plural e eminentemente dixital na que participan múltiples actores, con que ferramentas e en que escenarios. A análise destes aspectos revela un desafío importante para a historiografía, que debe adaptarse ás esixencias dos novos lectores, pero tamén oportunidades para a transferencia da investigación á sociedade”.

Cataluña

Cataluña, fracturas para despois dunha guerra, foi o relatorio presentado por José Luis Martín Ramos, da Universidade Autónoma de Barcelona. “As teses políticas que sosteñen que a guerra foi un conflito entre Cataluña e España -unha guerra contra Cataluña¬- ou a derrota dun pobo antifascista e revolucionario a mans de inimigos exteriores e interiores, amplamente presentes na historiografía e dominantes na divulgación histórica e a propaganda mediática, falsean a natureza do conflito e deforman o seu desenvolvemento real”, advertiu este profesor, pois “a guerra foi unha guerra civil, tamén en Cataluña. Para empezar é conveniente lembrar que nas eleccións do 16 de febreiro as dereitas hostís á fronte Popular obtiveron practicamente o 41% dos votos, máis de 485.000, un volume de persoas cuxa inmensa maioría permaneceu en Cataluña durante a guerra, non poucas delas participando, ou coñecendo, en actividades da quinta columna; e tampouco é despreciable o número de persoas que fuxiron a Francia, unha parte das cales se trasladou á zona sublevada e mesmo se incorporou ás súas tropas”. A violencia de retagarda nos meses do verán de 1936 tivo un compoñente social e político predominante, propio da fractura civil que se produciu. “Despois, no transcurso da guerra, esa violencia primeiro e as penalidades materiais que máis tarde carrexou a prolongación do conflito foron xerando a desafección cara á causa da República dunha parte da poboación, de todos os niveis sociais, que finalmente considerou o triunfo dos sublevados como un alivio e aceptou o novo réxime político con graos diferentes de implicación e identificación”, indicou Ramos. Segundo este relator, o recibimento das tropas sublevadas nas localidades cataláns non se fixo no medio do silencio. “Esa desafección foi particular no mundo campesiño, no que primeiro se viviu un duro conflito interno entre colectivizadores e defensores da explotación familiar, ao que seguiu – cando ese conflito quedou neutralizado – novos factores de división interna pola repartición dos usos e usufructos da terra, a formación dunha nova capa de campesiños patróns e polo rexeitamento xeral do campesinado á política de prezos do goberno republicano, amén do desagrado polas levas”. Segundo Martín Ramos, o conflito político de retagarda, antes e despois de maio de 1937, mantivo sempre en albas a complexa unidade do campo antifascista, non só polo que se refire aos seus axentes políticos e sindicais, senón tamén aos seus compoñentes sociais. “Antes de maio de 1937 a loita contra a sublevación viuse entorpecida xa fose a violencia de retagarda xa polas discrepancias sobre a política militar ou o alcance dos cambios no réxime de propiedade e no sistema de distribución; despois de maio, a sensación de derrota política vivida no anarcosindicalismo levou a unha parte deste a deixar de identificar como causa propia a loita contra os sublevados”. Destacou que a división da retagarda non foi un factor determinante no desenlace militar da guerra –o determinante estivo na intervención exterior que deu sempre superioridade militar ao sublevados– pero se o foi na configuración da postguerra, na prolongación da guerra máis aló do seu desenlace militar en marzo – para Cataluña en febreiro – de 1939. A Cataluña de postguerra foi unha sociedade dobremente fracturada, entre a poboación que se considerou vencedora e a derrotada e no seo desta última; dobre fractura que favoreceu a consolidación da ditadura e bloqueou durante dúas décadas a loita pola recuperación da democracia.

Unha República sen armamentos

Miguel I. Campos, do Colexio Gredos San Diego, nel Escorial, achegou un tema titulado O abandono da República en materia de subministracións de armamentos. Novas investigacións. Entre os aspectos menos estudados coa rigorosidade que merece dentro da extensa bibliografía sobre a Guerra de Civil Española atópanse, na nosa modesta opinión, as compras de armamento que fixo a República no mercado negro por toda Europa e América unha vez a non intervención entrou en funcionamento. A pesar de ser un tema recorrente na literatura desde practicamente o fin da guerra mesma, con exercicios máis ou menos alambicados para xustificar a derrota republicana ou enxalzar o xenio militar de Franco e tras pasar por unha época que defendía a teoría do equilibrio en canto ao material bélico recibido por ambos os contendentes, a historiografía empezou a demostrar que a República en máis que contadas ocasións puido comprar o armamento que desexaba. Precisamente o seu relatorio profundou nunha demostración exhaustiva das dificultades que atopou a República por toda Europa e América á hora de adquirir o devandito armamento e as trabas que puxo a banca francesa, británica e norteamericana ás operacións republicanas para apoiar as súas compras durante o primeiro ano de guerra, é dicir, desde o 18 de xullo ata a chegada do Dr. Juan Negrín á presidencia do goberno republicano. “Durante este período, a República, abandonada á súa sorte por Francia, Gran Bretaña e Estados Unidos, tratou de adquirir armas á desesperada en calquera país que se ofrecese, incluída a Alemaña nazi. Destacan os esforzos realizados en Checoslovaquia, Polonia, Bélxica e Suíza. As únicas axudas que recibiu foron as da Unión Soviética e a de México. En conclusión, pódese afirmar que a República nunca estivo, desde o punto de vista do material bélico chegado do exterior, en igualdade de condicións para disputar a vitoria aos sublevados”, sinalou. 

Guerra de palabras 

Outro historiador, Alberto Reig Tapia, referiuse á inconclusa guerra de palabras ao redor da represión e o terror na Guerra Civil. Así expuxo que “as discusións políticas son fundamentalmente guerras de palabras que se lanzan ao escenario público como verdadeiros mísiles. Levan implícita unha considerable carga ideolóxica e incorren moitas veces nunha chusca representación da realidade, o que leva a interpretacións inevitablemente vehementes e falsas dun fenómeno tan grave como a represión e o terror indiscriminados sobre a poboación civil. Establécense discusións que resultan totalmente contraditorias en función de en cal dos dous bandos enfrontados na contenda situemos o noso observatorio. Como dixo Maurice Joly con prístina claridade: ´Aprécianse mellor algúns feitos e principios cando llos contempla fóra do marco habitual en que se desenvolven ante os nosos ollos. Algunhas veces, un simple cambio do punto de vista óptico aterra a mirada”. Por conseguinte, afirmou este relator, “sendo a violencia política, a represión e o terror exercidos en ambas as retagardas o tema máis controvertido da Guerra Civil non pode sorprender que aínda colee e siga suscitando inacabables e airadas discusións. En primeiro lugar, púxose a énfase no terror despregado polo inimigo á marxe das tan proclamadas como desprestixiadas ´leis da guerra´, pois se algo se creba no comezo das hostilidades é a lei. E, como tópicamente adoita repetirse en frase atribuída ao senador estadounidense Hiram Johnson en 1917: ´A primeira vítima cando chega a guerra é a verdade´. A partir de aí farase uso dos eufemismos máis chuscos para ocultar e deformar a realidade dos feitos”. Segundo Reig Tapia, “non existen ou se recoñecen máis criminais que os do bando contrario que cometían toda sorte de tropelías e cuxas vítimas se contaban por millóns e excedían os límites máis inimaxinables da sevicia humana. Como dixo Gerald Brenan: ´Nas guerras de clases, o bando que gaña é o que máis mata´. Nas de clases e en calquera outra, as investigacións de campo corroboran plenamente semellante aserto, que é de pura lóxica. Pero, claro, no caso da Guerra Civil española, o bando vencedor en tanto que salvador da civilización cristiá de Occidente fronte ás hordas marxistas e asiáticas do Oriente, non podía aceptar matar e asasinar indiscriminadamente máis que o bando ao que acababa de derrotar, e ao que presentaba como paradigma do terror máis sanguinario e as sevicias máis inimaxinables. En consecuencia, tras as ondas de mera propaganda tratouse de racionalizar a cuestión e sobre certa base empírica tívose a pretensión de que os vencidos asasinaron máis que os vencedores. O nó central da cuestión reduciuse en consecuencia a unha mera cuestión cuantitativa. Como é ben sabido, establecer con precisión semellante contabilidade resulta moi difícil ou pouco menos que imposible. En primeiro lugar, porque os victimarios, plenamente conscientes do seu sevicia engalanada de necesaria, xusta, patriótica ou revolucionaria, tratan sempre de ocultar ou diminuír o número das súas vítimas. Pero, claro, resulta practicamente imposible furtarse ao ditame da historia”. O relator, moi crítico, manifestou que se utilizaron todo tipo de expresións para cualificar a mortaldade producida nas retagardas. “Cremos que, con independencia de que en ambas as zonas en guerra cometéronse barbaridades, cualificados de distintas maneiras: terror, represión, masacre, holocausto, xenocidio, etc. Trataremos de razoar que a cualificación de xenocidio que empregamos algúns autores para describir a política de exterminio emprendida polos militares sublevadores está plenamente xustificada fronte á negación de poder aplicar este termo ao caso español como defenden outros autores”.

Ángel Viñas

Outro veterano historiador, Ángel Viñas, preguntouse: Quen quixo a guerra civil? Unha reescritura. Destacou que este congreso celébrase quince días antes de que salga un libro no que tratou de identificar as liñas fundamentais do complot que contra a República preparou un selecto grupo de conspiradores monárquicos, tanto alfonsinos como carlistas, por medio de contactos directos coa cúpula do réxime fascista italiano. “En principio unha parte desta afirmación non é nova. Figura na maioría dos estudos sobre a segunda República. En xeral, con todo, o consenso entre a maior parte dos historiadores é que tales contactos non chegaron a callar en termos operativos”, indicou. “En 2013 permitinme diferir desta opinión grazas ao descubrimento de catro contratos asinados o 1º de xullo de 1936 en Roma polo deputado de Renovación Español,a Pedro Sainz Rodríguez coa Società Idrovolante Alta Italia. Prevían a subministración de avións de bombardeo e transporte Savoia Marchetti a máis diso cazas Fiat e varios hidroavións. Unha primeira remesa debía ter lugar o mesmo mes de xullo. Tales contratos ilustraron que o sector monárquico preparábase, con axuda militar italiana, non tanto para un golpe de estado como para unha guerra que probablemente estimaban de curta duración. Tal tese foi rexeitada por numerosos historiadores posteriores ou ignorada pola maioría, en xeral na historiografía de dereitas”, engadiu o relator. E así proseguiu sinalando que un estudo máis pormenorizado da actuación da trama civil do 18 de xullo mostra os seguintes aspectos, ata agora non documentados convenientemente: “Entre 1931 e 1933 o foco da conspiración monárquica situouse en París, desde onde era fácil trasladarse a Roma. O contacto co réxime fascista terminou levándoo a cabo directamente Calvo Sotelo. O famoso acordo de marzo de 1934 foi vixiado de preto por el, que mesmo viaxou a Roma aínda que permaneceu prudentemente no transfondo. Tras o seu regreso a España, os contactos coas instancias fascistas intensificáronse e iniciouse a montaxe da UME. A súa actuación coordinouna un comité civil e militar co fin de quentar os ánimos entre a oficialidade do Exército. En 1935 Goicoechea entrevistouse en dúas ocasións con Mussolini. Consérvase o expediente do seu segundo encontro. Tivo lugar en outubro e presentou ao Duce un memorando conxunto de Renovación Española e da UME detallando os plans que ían tomándose para o caso de que as esquerdas volvesen ao poder. Esta alternativa non se toleraría”.

Viñas declarou que “tras solicitar un apoio financeiro, os contactos clandestinos renováronse a través dun axente de confianza italiano. Naturalmente intensificáronse na primavera de 1936 cando a preparación sicológica do golpe fíxose sincronizadamente a través dos medios de comunicación, tras recibir fondos de Juan March destinados á adquisición de armas. A negociación dos contratos durante o mes de xuño de 1936 correu a cargo do coñecido piloto Juan Antonio Ansaldo. A tese de que os italianos negaron unha última axuda financeira non está documentada. O historiador italiano que a lanzou equivocouse. Os plans monárquicos (que apartaron aos carlistas no tramo final) estribaban en establecer un sistema parecido ao italiano, nunha remodelación da experiencia primorriverista que todos defenderan. O obxectivo era a restauración da Monarquía cun xefe de Goberno que sería Calvo Sotelo. O asasinato de leste e a impericia, por non dicir estupidez, de Ansaldo ao pilotar o avión que debía transportar ao xeneral Sanjurjo, disposto a asumir un papel temporal de rexente, afundiron os plans monárquicos. No baleiro creado coouse Franco, que posteriormente se autopresentó como o planificador e líder xeral da sublevación. As ata agora descoñecidas conversacións entre Ciano e o embaixador francés en Roma, xunto cos informes do primeiro a Mussolini, mostran o papel absolutamente fundamental dos contratos coa SIAI. É inevitable concluír que o golpe se preparou coa axuda fascista e que Mussolini decidiu apoialo durante o mes de xuño de 1936. O demais é mitoloxía”. Unha República abandonada David Jorge, do Colexio de México, falou sobre O abandono da República polas democracias. Novos achados e enfoques. Así percorreu a dimensión internacional da Guerra de España a través das canles representadas polos dous organismos que marcaron a actuación multilateral cara ao conflito: a Sociedade de Nacións e o Comité de Non Intervención. O primeiro, a Sociedade de Nacións, foro por antonomasia da época; o segundo, o Comité de Non Intervención, constituído cunha base legal débil en extremo, co obxectivo de desviar o leito decisional do anterior, e en contradición aberta con este. “O goberno español, así como outros gobernos extraeuropeos -caso notable dos países latinoamericanos, con México á cabeza-, proxectaron a súa política exterior a través da diplomacia pública multilateral que ofrecía Xenebra, tendo en conta que foron excluídos das deliberacións privadas interestatais de Londres”, indicou este relator. A través de ambos os organismos canalizouse o abandono das democracias europeas á española e, con ela, ao dereito Internacional da época e á orde estipulada en Versalles tras a Primeira Guerra Mundial. Dixo Jorge que de forma reiterada quedou plasmada a imposibilidade de articular os obxectivos do appeasement, leitmotiv da política exterior británica -dentro da cal a non intervención foi unha variable específica aplicada ao caso español-, sen que iso implicase o arroubo dos países revisionistas de Versalles. As consecuencias de tal adulteración das regras de xogo internacionais resultaron fatais, non só para España, senón para o conxunto da sociedade internacional. O Pacto da Sociedade de Nacións, eixo vertebrador do Dereito Internacional da época, xa quedara danado na súa autoridade pola súa violación por Xapón en Manchuria e por Italia en Abisinia. Unha vez iniciada a guerra en España, a política de non intervención -que na práctica só operou contra a República- foi articulada lonxe dos focos públicos a través do comité do mesmo nome, establecido -nada casualmente- nas mesmas dependencias do Foreign Office e en impugnación implícita das premisas do Pacto da Sociedade de Nacións -e con iso das garantías e deberes que incumbían aos Estados membros-. A non intervención constituíu outro paso crave tanto no desdén cara a Xenebra como na consolidación da aposta británica por unha política de apaciguamiento e contemporización cara aos Estados agresores. Nun marco xeral, proseguiu o conferenciante, a actuación cara a España foi outro paso, esta vez sen retorno, en derívaa cara a unha nova contenda xeral. Constatada a imposibilidade de separar a Mussolini de Hitler, materializouse a finais de 1938 a segunda opción apaciguadora da segunda metade dos anos trinta: un acordo a catro bandas (Reino Unido, Francia, Italia e Alemaña) que cristalizaría nos Acordos de Múnic, en pleno expansionismo alemán. Múnic representou o canto do cisne do appeasement. En poucos meses, a República Española caía derrotada e, con iso, terminaba así mesmo a existencia da Sociedade de Nacións; ambas foron vítimas dunha ficción, a non intervención, ante a realidade do desafío da Italia fascista e da Alemaña nazi. 

A pesar da abundancia de traballos relativos á política de non intervención nun sentido amplo, o foco historiográfico non se puxo no labor do Comité de Londres en si, nin na súa condición de organismo paralelo e desvirtuador respecto a Sociedade de Nacións. O enfoque ponse aquí na articulación de políticas a través de ambos os organismos, claves para explicar a derrota da República e derívaa da orde internacional. A un novo enfoque súmanse tamén novas fontes primarias. Faise uso aquí de documentos do Comité de Non Intervención e relativos a detalles sobre a política exterior republicana localizados no soto da vivenda de Juan Negrín en París, así como de materiais do Ministerio de Estado que Miguel Ángel Marín Lúa, alto funcionario do Ministerio de Estado e secretario da delegación española ante a Sociedade de Nacións, levou consigo ao exilio en México. A combinación de ambos os fondos serve para arroxar novas luces achega tanto das motivacións das potencias ante a Guerra de España como do proceso de toma de decisións republicano.

A UGT

 En canto a comunicacións, presentáronse dúas. A primeira, de Aurelio Martín López, para falar da UXT columna e base da vitoria. Así dixo que o golpe de estado do 18 de xullo de 1936 foi un intento de xenocidio semifallido, pois só nas zonas de España onde triunfou a rebelión militar (Galicia, Castela e León, A Rioxa, Navarra e parte de Andalucía e Estremadura) a represión foi dirixida sistematicamente contra as organizacións obreiras e republicanas de esquerda. Concretamente, precisou, dita represión foi soportada polos concelleiros e alcaldes dos partidos de clase obreira, así como os dirixentes dos sindicatos. Nunha España predominantemente rural onde o caciquismo fixera fronte e boicoteado as reformas sociais implantadas durante o bienio republicano socialista de 1931 a 1933 e que despois do triunfo electoral da Fronte Popular en febreiro de 1936 viuse ameazado ao implantarse estas de novo con maior forza, o golpe de estado de 1936 pretendeu liquidar en cada pobo e localidade o xerme revolucionario que se apoderou das organizacións obreiras. Como a organización máis forte e implantada xeograficamente por toda a península ibérica era a Unión Xeral de Traballadores (organización sindical socialista ligada estreitamente ao PSOE e as JSE), foi sobre ela principalmente sobre a que recaeu con máis forza a represión. Este relator reproduciu un cadro sobre a implantación das organizacións obreiras en maio de 1936, documento inédito elaborado pola Sección de Estatística da Dirección Xeral de Seguridade titulado: “Afiliados na organizacións sociais e políticas que se indica, clasificados por provincia e por cada un dos concellos de España en que existen aquelas organizacións con referencia ao mes de maio do ano actual 1936”.

 Zamora

 A segunda comunicación presentouna Eduardo Martín González e Cándido Ruiz González, trataron sobre A represión franquista en Zamora: Un estado da cuestión. Zamora, espazo fundamentalmente agrario, é un claro exemplo do que foi a represión física executada polos sublevados e da forte violencia que aplicaron a aqueles que consideraron desafectos aos seus postulados. A represión física adquire unha magnitude arrepiante con proporcións comparables a zonas de Andalucía, só comprensible, se tras ela existe un plan sistemático de exterminio organizado, cun mando único e xerárquico, ausencia de resistencia organizada e de fácil execución. En todo iso, sinalan os relatores, hai un elemento que desempeña un papel fundamental, que é, á vez, a causa e o obxectivo deste masacre: o medo. A iso hai que engadir outro obxectivo de suma importancia para os sublevados: a eliminación dos contrarios. A finalidade era acabar con todos aqueles que pretendían levar a cabo reformas socioeconómicas e políticas, e eliminar as organizacións e mecanismos que farían posibles tales cambios. Para aplicar esta violencia, os militares rebeldes tiveron que asumir o monopolio da violencia e o control do Estado. O protagonismo dos militares, a colaboración da dereita local antidemocrática e a violencia son elementos existentes desde o primeiro momento. Esta represión física presenta uns obxectivos xerais, comúns as zonas dominadas polos rebeldes e uns obxectivos intermedios que se materializan coa represión física: A paralización mediante o terror dos rivais políticos e a ejemplarización mediante a selección de vítimas. Na súa posta en marcha utilizan diversas modalidades represivas que podemos condensar no terror quente (sácalas, os “camións da morte” e outros métodos, como mortes tras malleiras e torturas, falecementos en prisión polas pésimas condicións do cárcere de Zamora, asasinatos no campo, mortes tras disparos por intentos de fuxidas en sacas ou das detencións) e o terror frío (os asasinatos coa roupaxe legal dos Consellos de Guerra). A periodización da represión física en Zamora coñece unha primeira fase, que coincide co predominio do terror quente (xullo 1936-xaneiro 1937) e, unha segunda fase, na que predomina o terror frío (a partir de febreiro de 1937). Os executores da represión física atópanse nas forzas sublevadas (Garda civil) e as milicias auxiliares, formadas por católicos, monárquicos, mauristas, agrarios, carlistas e falanxistas. As vítimas comprenderon grupos sociais traballadores como os pequenos propietarios rurais, os colonos e xornaleiros, obreiros da construción e fábricas de fariñas, especialmente os que destacaran en partidos (PSOE, PCE, IR) e sindicatos (UXT e CNT), e os seus líderes políticos e sindicais, así como cargos e empregados públicos. O obxectivo inicial eran os líderes, cargos políticos, dirixentes de Casas do Pobo e persoas que se significaron polo seu republicanismo, polo seu carácter reivindicativo e pola súa participación en folgas, manifestacións e medios de comunicación. As cifras da represión no estado actual da investigación, resultan 1.507 persoas, só podemos consideralas provisionais e mínimas. Realizamos a súa distribución polos oito partidos xudiciais da provincia e analizamos as súas características socioprofesionais, persoais (sexo, idades, estados civís), familiares e ideolóxicas e políticas (afiliacións políticas e sindicais, cargos políticos).

Carretera de Vigo Torres do Pino  s/n Baixo 32001 Ourense 32001 Ourense - Ourense. Tel. 988371444 info@ourense.uned.es